ADVETORIAL SECOMS: Tinan 50 Proklamasaun Independensia, Naroman Independénsia nian husi Nasaun Ki’ik no Brani ida

Dili, www.news-viptv.com – Iha dadeer naroman ida iha Dili, 28 Novembru 1975, bandeira mean, metan, no mean sa’e neineik iha lalehan Timor Lorosa’e nian, iha Palacio do Governo, Dili. Anin lori bandeira, hanesan fó sai ba mundu katak nasaun ki’ik ida iha sikun súl globu nian hamriik ho korajen: Repúblika Demokrátika Timor-Leste.

Loron ne’e nu’udar marku ida ne’ebé labele nega—loron ne’ebé povu Timor-Leste, ne’ebé moris iha ukun koloniál nia okos durante sékulu barak, ikusmai hamriik no deklara sira-nia independénsia.

Molok proklamasaun, Timor-Leste aguenta ona períodu naruk influénsia koloniál portugés nian. Durante tinan atus ba atus, jerasaun sira moris iha limitasaun maka’as nia okos. Maibé, espíritu identidade no kultura moris nafatin liuhosi lian, lisan, no solidariedade entre ninia sidadaun sira.

Wainhira revolusaun Portugal 1974 loke odamatan ba deskolonizasaun, grupu politiku sira komesa mosu iha Timor Loro Sa’e. Husi dinámika no tensaun ne’e mosu espíritu autodeterminasaun nu’udar nasaun independente.

Ida ne’e kulmina iha proklamasaun unilateral independénsia iha loron 28 fulan Novembru tinan 1975, bainhira Frente Revolusionária Timor Independente (FRETILIN). Iha Dili loron ne’ebá, atmosfera kahur malu ho emosaun, tensaun, no orgullu. Líder independénsia sira hamriik iha povu nia oin, hodi hatudu esperansa ba nasaun foun ida.

Iha deklarasaun ne’e, Timor-Leste afirma-an nu’udar nasaun soberanu ida, ho direitu atu determina ninia futuru lahó interferénsia estranjeiru, no tane aas ninia sidadaun sira-nia dignidade.

Maski ameasa esterna sira ne’ebé aumenta, partikularmente hosi viziñu sira ne’ebé buka sira nia teritóriu, lian hosi povu klaru nafatin Timor-Leste maka nasaun ida. Timor-Leste hakarak ukun rasik-an.

Ksolok ne’e la dura kleur. La to’o semana rua hafoin proklamasaun ne’e, iha loron 7 fulan Dezembru tinan 1975, Timor-Leste hasoru invazaun ida ne’ebé maka’as tebes.

Maibé, invazaun ne’e hametin de’it povu Timor nia rezolusaun atu defende liberdade ne’ebé sira deklara ona iha 28 Novembru.

Funu-na’in sira iha foho, aldeia-na’in, feto, mane, no to’o labarik hotu-hotu hola papél iha luta naruk ne’ebé dura kuaze tinan 24 nia laran.

Ohin Tinan 2025, Timor-Leste sei komemora Loron Proklamasaun Independensia ba tinan 50. Ne’ebe governu hanaran selebrasaun tinan ne’e ho tema Selebra tinan 50 pasadu nian garante ita konfiansa iha prezente no esperansa ba futuru.  Iha komemorasaun ne’e governu hakarak lori duni povu realiza nia mehi foun iha era independensia ho lori dezemvolvimentu ba nasaun Timor-Leste hodi povu bele moris diak no prosperu.

“Nu’udar povu ita ukun an ona ne’e governu kontinua halo dezemvolvimentu ba nasaun ne’e, halo mos labele iha Dili deit, dezemvolve ba too munisipiu sira, para povu hotu bele senti, no ita nia jerasaun ba jerasaun sei konta ita,” dehan Maria Exposto, komunidade Comoro.

Nune’e mos Domingas Soares nu’udar povu espera governu mos loke kampu traballu atu nune’e povu mos bele senti dezemvolvimentu nasaun nian.

“Agora governu halo hela dezemvolvimentu sim, ne’e los. Maibe tenki loke mos kampu traballu, se lae ita nia jovem sira ne’e ba rai liur hotu. Loke iha ne’e ba para povu mos senti signifikadu husi ukun rasik an ne’e,” komentariu Domingas.

Ba povu Timor-Leste modernu, loron 28 Novembru liu fali data istóriku de’it Ida ne’e símbolu ida ba identidade nasionál, lembransa ida kona-ba sakrifísiu sira hosi kombatente sira ba liberdade, no reflesaun ida kona-ba folin liberdade nian.

Tinan-tinan, data ida-ne’e selebra nu’udar aniversáriu dahuluk independénsia nian deklarasaun ida katak nasaun ida-ne’e moris hosi aten-barani, solidariedade, no determinasaun ne’ebé la nakdoko.

Iha eskola sira, profesór sira konta istória luta nian ba estudante sira. Iha uma laran, inan-aman sira hanoin sira ne’ebé sakrifika. Iha espasu públiku sira, bandeira sira semo hanesan sinál ida katak mehi 1975 nian agora sai ona realidade.

Loron 28 Novembru 1975, loron ne’ebé Timor-Leste hatudu ba mundu katak tamañu jeográfiku la’ós sasukat ba korajen. Iha loron ne’ebá, nasaun ida ne’ebé ki’ik iha territóriu maibé boot iha fuan deklara katak nia merese atu moris ho livre. Proklamasaun ne’e marka inísiu viajen naruk ida atu sai nasaun soberanu no demokrátiku ida—viajen ida ne’ebé posivel de’it tanba ninia povu nia determinasaun.

To’o ohin loron, espíritu 28 Novembru kontinua sai ahi-lakan ida ne’ebé halo naroman Timor-Leste nia lala’ok, hodi fó hanoin mai ita katak liberdade nu’udar direitu, luta nu’udar devér, no esperansa nu’udar legadu ba jerasaun futuru.

Parabens Timor-Leste ba tinan 50 Proklamasaun Independensia Timor-Leste, Parabens Povu Timor-Leste.