Governu Aprova 5 de Junu Loron Nasionál Tasi

DILI, www.news-viptv.com – Governu liu husi sorumutu Konsellu Ministru iha Kuarta (22/10/2025), aprova ona data 5 de Junu nu’udar Loron Nasionál ba Tasi.

Aprovasaun data refere, hetan aprovasaun hafoin aprezenta husi Primeiru Ministru Xanana Gusmão liu projetu Rezolusaun Governu kona-ba konsagrasaun loron 5 fulan-juñu nu’udar Loron Nasionál Tasi, ne’ebé dedika hodi selebra no prezerva tasi no biodiversidade tasi iha Timor-Leste, no mós hala’o atividade sira ho objetivu atu promove nia valór no promove partisipasaun ativa sosiedade nian, liuliu labarik no foin-sa’e sira, iha ninia protesaun.

“Konsagrasaun ba data ida-ne’e reflete rekoñesimentu ba importánsia tasi ba ekilíbriu ambientál, sustentu ba komunidade no dezenvolvimentu sustentável nasaun nian, nune’e mós kompromisu Governu hodi konserva rekursu tasi no implementa Polítika no Planu Asaun ba Promosaun Ekonomia Marítima ida ne’ebé Reziliente no Sustentável 2025-2035,” hakerek komunikadu imprensa governu nian ne’e.

Rezolusaun Governu ne’e estabelese mós katak selebrasaun Loron Nasionál Tasi sei hala’o tinan-tinan, ho rejime rotasaun, entre kada munisípiu no rejiaun iha país ne’e, ho envolvimentu hosi komunidade, autoridade rejionál no munisipál sira, lideransas komunitárias, organizasaun sosiedade sivíl sira, setór privadu, no sidadaun tomak, hodi reforsa valór kulturál no espirituál tasi nian ba povu timoroan no kompromisu nasionál ba prezervasaun tasi.

Konsulta Publika Kona-ba Planu Asaun Anual Ekonomia Azul

Iha Tersa (21/10/2025), Primeiru-Ministru PM Kay Rala Xanana Gusmao halo konsulta Publika kona-ba planu asaun anual ekonomia Azul ba Lider Municipiu no autoridade local sira, iha auditorio Ministeriu Finansas Aitarak-laran Dili.

Iha konsultasaun ne’e, PM Xanana alerta ba lider munisipiu ho autoridade local sira atu kuidadu ambiente hotu hahu  husi foho, mota to’o tasi.

“Iha tinan kotuk ha’u ba Seloi kraik, hodi fo hatene ba Timor tomak katak hahú husi foho to’o tasi Azul, ita hateke ba foho ita la hetan foho ne’e mean, metan ka kinur maibé ita hateke ba foho ne’e azul, ne’e duni ezemplu kapás tebes ida ne’ebé mak ita hetan iha Seloi kraik, hodi fo hatene ba hotu-hotu katak iha foho ne’ebá bainhira ita kuidadu natureza ita-nia tasi sei moos, imi mai Dili mós la’o ba la’o mai oituan plástiku nakonu, kuandu udan tau bee sae to’o mai uma laran tanba dalan la iha, iha kanu sira-ne’e plástiku nakonu, ida-ne’e mak problema boot ita-nia, mentalidade. Ho ida-ne’e mak ita hotu iha ne’e atu ko’alia kona-ba ekonómia Azul,” dehan PM Xanana.

Nia hatutan, “Mundu agora iha difikuldade barak mudansa klimatika aumenta tan difikuldade, la udan maran tebes-tebes, udan fali mai tahan labele estraga buat hotu-hotu, estraga toos, estraga natar, estraga estrada, estraga ponte, kanu irigasaun, ho buat sira-ne’e hotu mak ita hanoin katak nu’udar illa ida no ita pertense ba triangulu koral”.

Enkuantu, uluk biodiversidade marina ne’e di’ak liu iha mais aat hotu ona, aat hotu ona tanba turizmu, tanba ba buka osan ema ba estraga, ema mai tan mai tan entaun aat hotu ona.  Ida ne’ebé mak estraga hotu komesa ko’alia ho populasaun atu prezerva, atu hatama turista sira tenke iha regra, fo hatene ba nia iha fatin ne’ebé mak bele haris, fatin ne’ebé mak bele haree, tenke klasifika fatin sira-ne’e hotu, iha fatin balun labele loke lorloron, ba obriga mak loke, ema ba hasai foto bele mais labele ba estraga. Ida-ne’e mak ko’alia kona-ba ekonómia Azul.

Nune’e fo apresu boot ba populasaun Ataúru ba sira-nia tara bandu, tékniku sira kada fulan neen ba hare iha ne’ebé ikan foun moris tan, moris tan, sira hakfodak.

Xefe Governu informa tan, Uluk iha Lautém, husi Com to’o Tutuala, husi Tutuala to’o fali ba loré, populasaun la hela besik, husi Com ba Tutuala populasaun la hela iha tasi ibun, Tasi moos, ikan mesak kór oin-oin de’it, furak loos. Agora populasaun komesa hela fali ne’ebá ona.

Entertantu, ko’alia kona-ba ekonómia Azul tanba ita prepara an turista sira mai atu ba hare. Balun dehan ne’e tenke turizmu, turizmu ne’e la’ós buat fasil.

“Ita tenke prepara an didi’ak. Tinan oin ha’u la’o fali atu ko’alia turizmu komunitáriu, ita la presiza halo Hotel boboot iha fatin hotu-hotu, ema la la’o, tenke buka oportunidade, sa’ida mak husi fatin ida produz hodi bele turista sira mai han karik diferente. Buat hirak-ne’e hotu mak ita tenke dezenvolve. Buka hadi’a ita-nia kozina sira, atu turista sira mai han karik han hahán ne’ebé sabor diferente iha fatin ne’ebé diferente. Iha Bali sira moris ho turizmu, ita-nia sei moris ho turizmu mais tenkeser diferente ho Bali ninia, diferente ne’e mak ita mai ko’alia kona-ba ekonómia Azul ne’e,”.

Hodi bolu atensaun, PM Xanana hateten, “Ita halibur malu iha ne’e atu halo diskusaun, buka hatene rona malu hodi partisipa oinsá mak ita halo planu didi’ak ne’ebé tasi sai Timor Azul, sustentavel, inovador . Tanba ne’e mak ha’u bolu atensaun Lautém haree  Com to’o Tutuala no Tutuala to’o Lore, bolu mós atensaun área kosteiru hotu-hotu, fo hatene ba joven sira keta soe fo’er arbiru , sefe suku sefe aldeia sira semana semana bolu joven sira volunturiu hamos tiha kanu ne’ebé bele hasai tiha fo’er ne’e. Ne’e responsável ita hotu-hotu nia, la’ós de’it Dili, iha Munisípiu sira hotu. Ko’alia ho populasaun ba, joven sira, estudante no profesór sira atu fim semana bele hamos tiha fatin iha ne’e iha ne’ebá, tanba ita-nia vida depende ba iha limpeza iha  no halo tasi moos, tanba tasi mak fo oxijeniu tanba tasi mak redus buat oioin”.

Iha fatin hanesan Prezidente Autoridade Municipiu  Baucau Veneranda Lemos nu’udar lideransa municipal sei hamutuk ho nia komunidade hodi kuidadu ambiente iha nia munisipiu atu nune’e Baucau mos bele sai fatin turismu ne’ebe furak no bele hetan vizita husi turista sira.

“Komunidade tomak, povo tomak iha responsabilidade hanesan atu kuidadu biodiversidade tamba tasi mak fo oxigezenio ba moris tomak, fo oxigezenio ba buat hotu moris iha rai ne’e nia leten, Por enkuantu Ita nia tasi furak Ita Ninia rikusoin iha tasi laran mos kapas mane ema hotu tenke tona responsabilidade atu preserva tasi nia furak atu labele estraga, atu labele estraga tasi Laos deit ema sira ne’ebe hela iha tetuk maibe mos, ema sira ne’ebe hela iha foho,” nia dehan.

Koalia kona ba turismo komunitaria, nia dehan, Baucau mos iha paisazem tasi ne’ebe furak hanesan Tai Ibun Waitabo, Vemasse no Laga.