Banner VIP TV

PM xanana: Feto Emprezária Iha Papél Importante Ba Ekonomia Nasionál

  • Share
Caption foto: Feto emprezária timoroan hatudu no fa’an produtu lokál, inklui sasán artesanál, pastaun, kaixa dekorativa no te’in tais ne’ebé prodús ho kreatividade no abilidade lokál. Atividade emprezariál ne’e kontribui ba aumenta rendimentu família, promove kultura tradisionál no hametin ekonomia lokál iha Timor-Leste. Foto: Feto emprezária sira ho produtu lokál iha feira ka espasu expozisaun iha Dili. Foto Media GPM
banner 728x90

Dili, wwwnews-viptv.com  — Primeiru-Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão enkoraja feto emprezária sira iha Timor-Leste atu hahú no dezenvolve negósiu hosi eskala ki’ik, ho vizaun naruk no fó prioridade ba kualidade produtu, hodi hametin produsaun lokál, kria oportunidade servisu no hamenus dependénsia ba produtu importadu.

Xanana Gusmão hato’o mensajen ne’e bainhira loke Konferénsia Nasionál Feto Empreendedora 2026, ho tema “Hamutuuk Ita Soru Timor-Leste nia Futuru”, iha Sentru Konvensaun Dili (CCD), iha sábadu, 24 Outubru.

Xefe Governu dehan katak susesu empreza depende ba mentalidade emprezáriu nian, kapasidade atu planeia no vontade atu dezenvolve produtu ne’ebé bele konkore iha merkadu. Nia enkoraja feto sira atu la hein to’o iha kapital boot ka infraestrutura kompleta atu hahú negósiu, maibé bele hahú hosi rekursu ne’ebé sira iha no dezenvolve atividade komersiál neineik-neineik.

Tuir Primeiru-Ministru, emprezáriu sira tenke fó prioridade ba produsaun no dezenvolvimentu negósiu rasik, la’ós foka de’it ba buka projetu no entrega servisu ba ema seluk atu halo.

Nia subliña katak feto emprezária sira tenke iha vizaun naruk, tau-matan ba kualidade produtu no buka oportunidade atu aumenta valór ba matéria-prima lokál.

“Ha’u husu ba imi, nu’udar emprezária, atu hanoin naruk. Bainhira prodús buat ruma, tenke haree mós aspetu orgániku. Bainhira ita prodús produtu orgániku, ema bele hili atu sosa produtu ita-nian, tanba iha nasaun seluk mós iha produtu ne’ebé la’ós orgániku,” Xanana Gusmão hateten.

Primeiru-Ministru esplika katak, bainhira Governu hahú nia mandatu, halo análize kona-ba situasaun ekonomia Timor-Leste no identifika dependénsia boot ba produtu importadu.

Tanba ne’e, Governu fó apoiu ba inisiativa ne’ebé promove produsaun lokál no buka dalan atu hamenus importasaun, hodi reduz osan ne’ebé sai ba rai-li’ur atu sosa sasán ne’ebé bele produz iha rai-laran.

Xanana dehan katak Timor-Leste la presiza hahú diretamente hosi harii fábrika boot sira, maibé tenke identifika uluk produtu ne’ebé bele produz iha rai-laran no dezenvolve kapasidade atu aumenta produsaun tuir nesesidade merkadu.

“Konferénsia ida-ne’e atu ajuda feto sira haree potensialidade ne’ebé ita bele dezenvolve. Ita seidauk presiza hahú hosi harii fábrika boot sira. Ita tenke haree uluk saida mak ita bele prodús, la’ós atu esporta de’it, maibé atu hamenus importasaun,” Primeiru-Ministru dehan.

Nia mós enkoraja feto emprezária sira atu haree oportunidade ekonómika iha munisípiu ida-idak, tanba kada munisípiu iha rekursu naturál no potensialidade diferente ne’ebé bele dezenvolve ba atividade komersiál.

Xanana apresia feto emprezária sira ne’ebé uza kreatividade atu kria produtu lokál, inklui sasán dekorativu ne’ebé halo hosi kulit batar no matéria-prima seluk.

 

Atu apoia negósiu mikro, ki’ik no médiu, Primeiru-Ministru refere ba Banku Dezenvolvimentu Nasionál nu’udar instituisaun ida ne’ebé iha objetivu atu fasilita asesu ba kréditu ba emprezáriu sira.Apoiu finanseiru konsidera importante atu ajuda emprezáriu sira hetan kapital ba sosa ekipamentu, aumenta produsaun, hadi’a prosesamentu no dezenvolve negósiu.

Xanana reafirma katak nia apoia feto emprezária sira atu harii no dezenvolve sira-nia empreza, no kompara sira-nia papél ho emprezáriu mane sira iha setór privadu.

Nia mós kritika prátika emprezáriu balun ne’ebé rejista kompañia konstrusaun nian, maibé la dezenvolve atividade produtiva rasik, no buka projetu hodi entrega servisu ba ema seluk.

“Ha’u fó apoiu liu ba emprezária feto sira, la’ós tanba imi bonita de’it, maibé tanba imi hasoru todan boot iha moris loroloron,” Xanana Gusmão afirma.

Koordenadora Women in Business (WiB) Timor-Leste, Maria Braz, afirma katak feto timoroan sira iha papél importante iha dezenvolvimentu negósiu mikro, ki’ik no médiu iha nasaun.

Feto sira envolve an iha atividade oioin, hanesan fa’an sasán iha merkadu, te’in tais, kuda no prosesa ai-han, no oferese servisu ba vizitante. Atividade hirak-ne’e ajuda sustenta família, kria rendimentu no kontribui ba dezenvolvimentu komunidade.

Maski nune’e, Maria Braz hatete katak dezafiu ne’ebé feto emprezária sira hasoru la’ós kapasidade de’it, maibé mós difikuldade atu aumenta eskala negósiu, asesu ba kapitál, koordenasaun, merkadu no kompetisaun.

Nia afirma katak konferénsia ne’e tenke sai pontu hahú ba solusaun sustentável, la’ós eventu ida ne’ebé remata de’it depois konferénsia.

Atu responde ba dezafiu hirak-ne’e, WiB kompromete atu transforma konferénsia ne’e ba programa anuál ho objetivu klaru, meta ne’ebé bele sukat no relatóriu públiku kona-ba rezultadu.

Iha konferénsia ne’e, Women in Business Timor-Leste aprezenta kompromisu prinsipál haat.

Primeiru, programa anuál no prestasaun kontas. WiB sei transforma konferénsia ne’e ba programa anuál ho meta klaru no relatóriu públiku kona-ba progresu no rezultadu.

Segundu, kooperasaun ho parseiru sira. WiB sei servisu hamutuk ho Governu, setór privadu, parseiru dezenvolvimentu no asosiasaun emprezariál, tanba organizasaun ida mesak la bele rezolve dezafiu hotu.

Terseiru, fó fatin ba feto emprezária iha munisípiu sira. WiB sei promove partisipasaun feto emprezária sira hosi munisípiu 13 no Atáuru, atu sira sai parte sentrál iha prosesu dezenvolvimentu nasionál.

Kuartu, transparénsia no prestasaun kontas. WiB sei aprezenta progresu no rezultadu iha Outubru 2027, hodi hatudu kompromisu ne’ebé kumpre ona no área sira ne’ebé presiza kontinua hadi’a.

Vizaun WiB nian mak harii Timor-Leste ida ne’ebé feto emprezária sira iha kapasidade no oportunidade atu partisipa iha dezenvolvimentu nasionál, ho asesu ba finansiamentu, merkadu, vizibilidade no kompetisaun.

Organizasaun ne’e hakarak transforma feto sira hosi produtór ki’ik ne’ebé buka sustenta família ba emprezáriu ne’ebé bele asesu ba merkadu luan liu, kria empregu, atrai investimentu no sai lider iha komunidade.

WiB sei ajuda organiza feto emprezária iha munisípiu sira tuir potensialidade lokál, hanesan kafé, tais, prosesamentu ai-han, kriasaun animál, ortikultura, peska no turizmu komunitáriu.

Liuhosi organizasaun ne’e, feto emprezária sira bele sosa matéria-prima hamutuk, aumenta produsaun no fa’an produtu ho folin ne’ebé kompetitivu liu.

Maski Timor-Leste iha matéria-prima barak hosi to’os, ai-han no produtu balun ne’ebé konsumidór sira uza sei mai hosi importasaun.

Tanba ne’e, WiB sei apoia feto sira atu prosesa, embala no kria marka ba produtu lokál, ho padraun kualidade ne’ebé bele hametin konfiansa konsumidór sira.

Asesu ba kapitál kontinua sai dezafiu ba feto emprezária sira. WiB sei buka kooperasaun ho Banku Dezenvolvimentu Nasionál no parseiru sira atu fasilita asesu ba kréditu ne’ebé apropriadu ba nesesidade negósiu.

Apoiu ne’e mós bele inklui ekipamentu, formasaun finanseira no mentoria atu ajuda feto sira jere sira-nia negósiu ho di’ak.

WiB sei buka liga produtór feto sira ho otél, restaurante, eskola, sistema komprasaun públika no setór turizmu, hodi kria relasaun komersiál ne’ebé estável.

Inisiativa ne’e iha objetivu atu aumenta oportunidade fa’an produtu lokál no hametin kadeia abastesimentu ne’ebé envolve emprezária feto sira.

  1. Dezenvolve kompeténsia no lideransa

WiB sei promove formasaun kona-ba produtividade, jestaun negósiu no utilizasaun ferramenta dijitál, hamutuk ho programa mentoria no dezenvolvimentu lideransa ba feto emprezária sira.

Programa hirak-ne’e mós sei fó atensaun ba feto foin-sa’e sira ne’ebé hakarak hahú negósiu rasik no dezenvolve sira-nia kapasidade emprezariál.

Iha enseramentu, WiB husu ba Governu atu kria ambiente ekonómiku ne’ebé fasilita rejistu negósiu, garante asesu justu ba oportunidade komprasaun públika no dezenvolve infraestrutura ne’ebé liga munisípiu sira ho merkadu.

Organizasaun ne’e mós husu ba setór privadu atu kria relasaun komersiál bazeia ba kontratu no komérsiu, liuhosi sosa produtu hosi fornesedór lokál, fó mentoria no konsidera oportunidade investimentu hamutuk.

Konferénsia Nasionál Feto Empreendedora 2026 hala’o durante loron rua, ho partisipasaun hosi feto emprezária sira mai hosi munisípiu sira, membru Governu, membru Parlamentu Nasionál, korpu diplomátiku no parseiru dezenvolvimentu.

Konferénsia ne’e buka hametin kooperasaun entre Governu, setór privadu no feto emprezária sira, atu promove produsaun lokál, aumenta oportunidade ekonomia no asegura katak feto sira iha papél importante iha dezenvolvimentu sustentável Timor-Leste.

Fontes : Media Gabinete Primeiru Ministru

  • Share

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected !!