DILI, 11 Novembru 2026 (VIP TV) – Presidenti Bankada Parlamentár Partidu Libertasaun Popular (PLP), Maria Angelina Sarmento, hato’o kritika ba Proposta Lei Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027, ho montante globál US$2.568.500.000, ka besik US$2,57 billaun, tanba konsidera katak prioridade orsamentál ne’e seidauk reflete ho efetivu lema Governu nian kona-ba diversifikasaun ekonomia ba futuru sustentável.
Iha deklarasaun polítika Bankada PLP afirma katak, maski lema OJE 2027 iha objetivu legítimu no ambisiozu atu hametin reziliénsia liuhusi transformasaun no diversifikasaun ekonomia, maibé estrutura orsamentu ne’e seidauk responde ho adekuadu ba nesesidade futuru Timor-Leste nian.
Nia konsidera katak proposta orsamentu ne’e fó prioridade liu ba setór petróleu duké setór importante sira hanesan saúde, agrikultura, edukasaun no área sosiál sira seluk.
“Lema ba OJE 2027 nia fortifika reziliénsia liuhusi transformasaun, diversifika ekonomia ba futuru ida sustentável, ne’e lema ida ho objetivu lejítimu no objetivu ambisiozu. Maibé orsamentu ne’e la reflete lema ne’ebé aprezenta; infelizmente, orsamentu ida-ne’e responde liu ba konveniénsia polítika momentu prezente nian duké nesesidade futuru Timor-Leste nian,” afirma Maria Angelina Sarmento.
Iha nia intervensaun, Bankada PLP aprezenta prinsipiu tolu fundamentais ne’ebé tenke sai baze ba avaliasaun no aprovasaun OJE 2027,
Prinsípiu dahuluk foka ba legalidade no responsabilidade finanseira, ne’ebé ezije Governu atu uza rekursu públiku tuir lei, ho justifikasaun klaru ba despeza ida-idak.
PLP defende katak jestaun orsamentu tenke hala’o ho rigor, transparénsia no responsabilidade, atu asegura osan Estadu nian uza tuir objetivu no prioridade dezenvolvimentu nasionál.Prinsípiu daruak mak sustentabilidade orsamentál no responsabilidade ba jerasaun sira tuirmai.
PLP hato’o preokupasaun kona-ba dependénsia aas ba Fundu Petrolíferu hodi finansia despeza Estadu nian. Tanba ne’e, Bankada ne’e defende prudénsia iha levantamentu osan husi Fundu Petrolíferu, atu labele kompromete sustentabilidade finanseira ba jerasaun futuru.
Ba PLP, rekursu petrolíferu la’ós de’it patrimóniu ba jerasaun agora daudaun, maibé mós direitu ekonomiku ba labarik no jerasaun Timoroan sira ne’ebé seidauk moris.
Prinsípiu datoluk mak diversifikasaun ekonomia efetiva, liuhusi reorientasaun rekursu públiku ba setór produtivu.
PLP konsidera katak agrikultura, peska no turizmu presiza hetan investimentu no apoiu adekuadu, atu bele kria empregu sustentável, aumenta produsaun lokál no hametin kapasidade ekonomia nasionál.
Nia defende katak Timor-Leste tenke prepara an atu la depende nafatin ba reseita petróleu, maibé dezenvolve fonte ekonomia alternativa ne’ebé bele sustenta dezenvolvimentu iha tempu naruk.
Bankada PLP mós fó atensaun ba nesesidade atu hadi’a distribuisaun orsamentu entre setór sira, liuliu área saúde, edukasaun, agrikultura no dezenvolvimentu ekonomia produtiva.
Tuir pozisaun PLP, dezenvolvimentu nasionál labele haree de’it ba montante osan ne’ebé Governu aloka ka ezekuta, maibé tenke haree mós impaktu ne’ebé populasaun simu diretamente.
Investimentu iha setór produtivu tenke sai prioridade atu kria oportunidade empregu ba juventude, aumenta rendimentu família no hametin ekonomia iha munisípiu sira.
Proposta OJE 2027 iha montante globál US$2.568.500.000, ne’ebé fahe ba komponenti prinsipál tolu:
– Administrasaun Sentrál: US$2.487.425.696.
– Seguransa Sosiál: US$186.554.230.
– Rejiaun Administrativa Espesiál Oe-Cusse Ambeno (RAEOA): US$56.106.818.
Iha klasifikasaun despeza, Governu aloka US$520,7 millaun ba saláriu no vensimentu, US$548,5 millaun ba bens no servisu, US$901,2 millaun ba transferénsia públika, US$40,8 millaun ba kapitál menór no US$505,8 millaun ba kapitál dezenvolvimentu.
Ba área esensiál sira, edukasaun hetan alokasaun US$194,2 millaun, enkuantu saúde hetan US$182,6 millaun, tuir klasifikasaun funsionál despeza nian.
Iha loron 11 Novembru 2026, Parlamentu Nasionál aprova proposta OJE 2027 iha faze jeneralidade ho rezultadu votasaun 41 a-favór, kontra zero no abstensaun 23.
Bankada CNRT, Partidu Demokratiku (PD) no KHUNTO vota a-favór, enkuantu Bankada opozisaun FRETILIN no PLP hili abstensaun.
Pozisaun abstensaun PLP ne’e akompaña ho kritika no rekomendasaun ba Governu atu hadi’a prioridade orsamentál, hametin sustentabilidade finanseira no fó atensaun boot liu ba setór produtivu.
Depois aprovasaun iha faze jeneralidade, proposta orsamentu sei kontinua ba faze espesialidade, ne’ebé deputadu sira sei analiza detallu alokasaun ba ministériu no instituisaun ida-idak.
Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, iha nia resposta ba intervensaun deputadu sira, rekoñese katak nasaun sei hasoru dezafiu kona-ba kualidade moris populasaun nian.
Nia afirma katak Governu simu kritiká no rekomendasaun husi deputadu sira nu’udar kontribuisaun atu hadi’a servisu ba nasaun no povu.
Xanana mós esplika katak pergunta no preokupasaun ne’ebé seidauk hetan resposta kompleta sei bele hetan esplikasaun iha faze espesialidade.
Deklarasaun Bankada PLP hatudu katak diskusaun OJE 2027 la’ós de’it kona-ba montante osan ne’ebé Estadu sei gasta, maibé mós kona-ba oinsá atu asegura sustentabilidade finanseira nasaun nian ba futuru.
Kestaun importante mak oinsá Timor-Leste bele transforma rekursu petrolíferu ne’ebé limitadu sai oportunidade atu harii ekonomia produtiva, kria empregu no garante moris dignu ba jerasaun agora no jerasaun sira tuirmai.
PLP husu Governu atu asegura katak lema diversifikasaun ekonomia ne’e la’ós de’it sai deklarasaun iha dokumentu orsamentu, maibé tenke konkretiza iha programa no investimentu ne’ebé fó rezultadu ba povu.













