Falur Rate Laek: Trajedia Balibo Simbolu Aten-Brani no Dedikasaun ba Lia-Lo’os

BALIBO, www.news-viptv.com – Trajedia Balibo ne’ebe akontese iha tinan 50 liu ba ne’ebe hamate jornalista Australianu nain 5 nu’udar simbolu aten-brani no dedikasaun vitima nian ba lia-lo’os.

Lia hirak ne’e hato’o husi Xefi Estadu Maior Jeneral F-FDTL, Tenenti Jeneral Falur Rate Laek iha nia reflesaun ba tinan 50 Trajedia Balibo no selebrasaun loron nasional ba Liberdade imprensa nian, ne’ebe realiza iha Balibo, Munisipiu Bobonaro, Kuarta (15/10/2025).

“Sira-nia prezensa iha Timor-Leste, iha momentu kritiku iha ita-nia istória, hatudu kbiit no importánsia jornalizmu nian hodi harii konxiénsia mundial kona-ba realidade povu neʼebé luta ba sira nia autodeterminasaun. Sira na’in-neen ne’e la’ós kombatente. Sira profisionál mídia nian ne’ebé hili atu prezente iha tempu ne’ebé ita-nia povu deside nia destinu. Sira hili atu iha ne’e atu fó sai ba mundu lia-loos kona-ba saida mak akontese iha Timor-Leste. Sira selu ho sira nia moris ba sira nia kompromisu ba verdade no justisa,” dehan Jeneral F-FDTL ne’e.

Nu’udar Xefe Estadu Maior Jenerál FALINTIL-FDTL, instituisaun ne’ebé moris husi rezisténsia hasoru okupasaun, rekoñese katak luta ba autodeterminasaun ne’e mós luta ba lia-loos.

“Ita-nia funu-na’in sira reziste iha foho, enkuantu jornalista sira luta iha frente seluk atu nune’e mundu labele haluha ita-nia kauza,” nia hateten.

Trajédia Balibo, esplika jeneral ne’e katak labele dissosia husi luta ba autodeterminasaun iha Timor Leste. Iha tempu nakukun sira-ne’ebá iha Outubru 1975, povu hasoru sira nia tempu ida ne’ebé krusiál liu. Liu tiha sékulu kolonizasaun portugés nian, Timor-Leste ho lejítimu aspira atu ezerse nia direitu inalienável ba autodeterminasaun, ne’ebé konsagra iha Karta Nasoins Unidas nian no prinsipiu fundamentál sira direitu internasionál nian.

“Sira nia mate la’ós saugati de’it. Sira nia sakrifisiu sai hanesan símbolu poderozu ida kona-ba importánsia liberdade imprensa nian no papél vital ne’ebé jornalista sira hala’o hodi defende direitus umanus, promove demokrasia, no harii dame,” nia hateten.

Tenenti  Falur mos hakrak husu ba jornalista timoroan sira, atu dirije liafuan espesiál ida kona-ba rekoñesimentu no responsabilidade.

“Ita-boot sira maka erdeiru sira ba legadu husi Balibo Five no Roger East. Ita-boot sira nia misaun atu buka no habelar lia-loos, atu promove justisa liu husi informasaun, ne’e fundamentál ba konsolidasaun ita-nia demokrasia. Labele para hodi buka lia-loos, kompromete iha ita-boot nia defeza ba justisa, no inkoruptivel iha ita-boot sira nia kompromisu ba informasaun ne’ebé loos. Istória Timor-Leste nian sei hakerek hela, no ita-boot sira iha priviléjiu no responsabilidade atu rezista ba jerasaun sira iha futuru,” dehan jeneral ne’e.

Nia hatutan, dezafiu sira ne’ebé jornalista dadauk ne’e hasoru ohin loron diferente ho sira ne’ebé maka Balibo Lima hasoru, maibé la menus importante. Iha mundu ida ho dezinformasaun no manipulasaun mídia, ita-boot sira nia kompromisu ba lia-loos faktuál maka nesesáriu tebes.

“Keta tauk ho podér, keta seduz ho solusaun fásil sira, keta rende ba tentasaun sensasionalizmu sira. Honra sakrifisiu husi sira ne’ebé maka fő sira nia moris ba lia-loos hodi sai defensór sira ne’ebé kompromete ba lia-loos,” nia dehan.

Balibo Five no Roger East reprezenta valór aas liu husi imprensa livre: buka justisa ne’ebé la kolen, maski bainhira ida-ne’e envolve risku pesoál ne’ebé signifikativu. Sira mai atu grava no transmite ba mundu eventu sira ne’ebé marka inísiu okupasaun ida ne’ebé dura tinan 24 nia laran.

Lia-loos ne’ebé maka jornalista sira-ne’e buka atu fó sai maka saida maka forsa okupante sira hakarak atu blokeia. Ida-ne’e maka kbiit transformadór imprensa livre nian-atu fó naroman ba nakukun sira ne’ebé subar injustisa no violasaun direitus umanus.

“Bainhira rejime opresivu ida tauk liu kámera no kaneta duké kilat, ita iha prova kona-ba podér imprensa livre. Rejime Indonézia tauk mundu sei hatene lia-loos kona-ba invazaun Timor Lorosa’e nian, no nune’e nia nonook ema sira neʼebé bele konta,” nia hateten.