DÍLI, 12 Novembru 2026 (VIP TV) – Bankada Frente Revolusionária de Timor-Leste Independente (FRETILIN) husu Governu atu halo mudansa ba estrutura no prioridade Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027, hodi fó atensaun boot liu ba setór produtivu no setór sosiál, hanesan agrikultura, edukasaun, saúde no bee-moos.
Prezidente Bankada FRETILIN iha Parlamentu Nasionál, Aniceto Guterres, hato’o pozisaun ne’e iha nia deklarasaun politika antes Parlamentu Nasionál aprova Proposta Lei OJE 2027 iha faze jeneralidade, ho votus 41 a-favór, kontra zero no abstensaun 23, iha kuarta-feira (11/11).
Aniceto Guterres konsidera katak estrutura orsamentu 2027 kontinua repete problema no erru hanesan ne’ebé akontese iha tinan sira antes, liuliu kona-ba distribuisaun orsamentu entre despeza rekorrente no investimentu produtivu.
Tuir nia, hosi montante globál US$2,57 billaun ne’ebé Governu propoin ba tinan 2027, besik 80% destina ba despeza rekorrente, enkuantu 20% de’it mak aloka ba investimentu.
“Bankada FRETILIN saúda intervensaun Primeiru-Ministru nian iha inísiu debate, ne’ebé bolu atensaun ita hotu atu hahú rekoñese erru no falla sira ne’ebé ita halo tiha ona, hodi korrije no halo buat foun fali,” Aniceto Guterres afirma.
Nia subliña katak problema prinsipál la’ós de’it kona-ba montante osan, maibé mós kona-ba definisaun no implementasaun planu, programa no polítika públika ne’ebé dala barak la iha koordenasaun no enkuadramentu klaru ho Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu Nasionál.
FRETILIN mós konsidera katak setór importante sira hanesan edukasaun, saúde, bee-moos no agrikultura hamutuk seidauk hetan alokasaun ne’ebé sufisiente atu responde ba nesesidade povu nian.
Aniceto Guterres alerta katak, maski Estadu gasta ona osan barak durante tinan 24 restaurasaun independénsia, pobreza, dezigualdade no malnutrisaun kontinua sai dezafiu boot ba Timor-Leste, liuliu iha komunidade rurál.
Prezidente Bankada FRETILIN mós konsidera katak diversifikasaun ekonomia tenke sai rezultadu konkretu iha vida povu nian, la’ós de’it sai lema iha dokumentu orsamentu.
Nia fó ezemplu kona-ba produtu agríkola importadu hosi Indonézia, Xina, Vietname, Java no Tailándia, ne’ebé fa’an iha merkadu lokál ho folin kompetitivu, halo agrikultór lokál sira hasoru difikuldade atu kompete.
Tuir nia, Governu presiza dezenvolve polítika no programa ne’ebé bele proteje no hametin kapasidade produtor lokál sira, aumenta produsaun nasionál no kria merkadu ba produtu Timoroan.
Iha área enerjia no reziliénsia ekonómika, FRETILIN propoin mós ba Governu atu hahú investe iha konstrusaun rezervatóriu kombustível nasionál iha tinan 2027, hodi hamenus dependénsia ba kompañia privada kona-ba sosa no distribuisaun mina.
Aniceto Guterres kestiona tanba sá Timor-Leste bele fó fiar ba Timor GAP atu dezenvolve projetu Greater Sunrise, maibé seidauk utiliza kapasidade empreza nasionál ne’e atu ajuda Estadu iha área sosa no fa’an kombustível iha merkadu doméstiku.
Nia konsidera katak mudansa iha estrutura orsamentu presiza hahú agora, ho responsabilidade no kompromisu husi Governu no bankada parlamentár hotu.
“Bankada FRETILIN hakarak apela ba Governu no bankada parlamentár sira hotu, mai ita korrije ita-nia erru sira ne’e hotu, hahú agora, ho proposta Orsamentu Jerál Estadu ida-ne’e duni, iha Uma-Fukun ida-ne’e. Hamutuk ita bele,” nia hato’o.
Iha parte seluk, Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, hatán ba preokupasaun no kritika sira husi bankada opozisaun, inklui FRETILIN, no rekoñese katak setór saúde, edukasaun no malnutrisaun sei kontinua sai dezafiu ba nasaun.
PM Xanana mós agradese ba partisipasaun deputadu hotu, liuliu bankada opozisaun, no hateten katak pergunta balun ne’ebé seidauk hetan resposta durante debate jeneralidade sei bele hetan resposta iha faze espesialidade.
Proposta OJE 2027 ho montante globál konsolidádu US$2.568,5 millaun agora sei kontinua ba diskusaun no votasaun iha espesialidade, ne’ebé prevista atu hahú iha 24 Novembru 2026.













