banner 828x90

ADVETORIAL SEKOMS, Tinan Ida Timor-LesteSai Membru ASEAN, Dili Preparadu ba Uma Nain ASEAN Sumit 2029

  • Share
https://news-viptv.com/wp-content/uploads/2026/08/BANER-KII-BARU.jpgjpg" alt="banner 728x90" title="banner 728x90" width="728" height="90" loading="lazy" />

 

 

DILI, www.new-viptv.com  — Dadeer iha Dili hahú ho movimentu ne’ebé familiar. Motorizada no kareta   sira lao sai hosi bairro sira, transporte públiku hahú nakonu, ema servisu no estudante sira hadau malu sa’e mikrolet, transporte publiku uniku iha Kapital Dili ne’ebe durante ne’e sai transporte publiku ba komunidade sira iha Kapital Dili. iha estrada ninin, hateke mos jovem balun dudu karosa ho modo oi-oin.”Modo, modo, modooooooo, hakilar vendedor ne’e hodi fan nia modo.tama liu ba sentru dalan protokolu, iha kruzamentu Timor Plaza Polisia Nasional Timor-Leste (PNTL) husi Unidade tranzitu ne’e baibain halao sira nia servisu iha kruzamentu refere kontinua ho disiplina manda movimentu trafiku ne’ebe nakonu ho kareta ho motor. Kruzamentu TimorPlaza nu’udar kruzamentu ida iha Kapital Dili ne’ebe ativu no sai sentru movimentu transporte sira husi diresaun Tasitolu ba bidau ne’ebe sai sentru ba atividade governasaun nian no ekonomia balun husi setor privadu.    

 

husi trotar kruzamentu ne’e estudante barak  ho sirania pasta lao ho kontenti no hamnasa ho esperansa ida iha futuru sira mos sei sai lider ida ba nasaun ne’e ou ema ne’ebe sei susesu iha komunidade Association of Southeast Asian ASEAN).  Sim,  Loron 26 Outubru fulan ne’e Timor-Leste halo tinan ida nu’udar Membru nasaun ASEAN ba da la sanolu resin ida hafoin offisialmente iha Simera ASEAN ba d ala 47e’ebe halao iha Kuala Lumpur, Malaysia, bandeira Timor-Leste offisialmente hamrik hamutuk ho nasaun Membru a SEAN10 seluk, hafoin eis provinsia Indonesia nian ne’e hein durante tinan 14, desde hatama nia aplikasaun iha tinan 2011.Timor-Leste iha tinan kotuk sai novidade prinsipal husi headline media tomak iha mundu.

Istoria Timor-Leste tama ASEAN simu kontenti husi lideransa nasaun nian, espesialmente povu ne’e festeza momentu  ne’e hamutuk ho Governu nu’udar ezekutivu ne’ebe jgoverna nasaun ne’e.

ASEAN mak abreviatura hosi Association of Southeast Asian Nations, ka Asosiasaun Nasaun Ázia Sudeste. Organizasaun ida-ne’e harii iha 8 Agostu 1967 iha Bangkoke, Tailándia.

Iha momentu fundasaun, nasaun lima mak asina Deklarasaun Bangkoke maka  Indonézia, Malázia, Filipina, Singapura no Tailándia.

Objetivu prinsipál ASEAN mak hametin kooperasaun entre nasaun Ázia Sudeste, promove dame no estabilidade, aumenta kooperasaun ekonomia, no dezenvolve relasaun iha área sosial, kultura, edukasaun no área seluk.

ASEAN la’ós Governu ida ba nasaun sira. Kada país membru kontinua iha soberania rasik. Maibé nasaun sira konkorda atu koopera iha área ne’ebé iha interese komún.

Durante tinan barak, ASEAN dezenvolve hosi organizasaun ho membru lima ba komunidade rejionál ho membru 11.

Iha atualidade, ASEAN kompostu hosi Brunei Darussalam, Kambódia, Indonézia, Laos, Malázia, Myanmar, Filipina, Singapura, Tailándia, Vietname no Timor-Leste.

Istória entrada membru sira iha ASEAN la hanesan ba hotu.

Nasaun fundadór lima tama iha 1967 tanba sira mak harii organizasaun ne’e.

Brunei Darussalam sai membru dahuluk depois hosi fundasaun, iha 1984.

Vietname tama iha 1995, no nia entrada sai sinal importante kona-ba kapasidade ASEAN atu amplia kooperasaun rejionál.

Laos no Myanmar tama iha 1997.

Kambódia, nasaun ikus hosi grupu ASEAN 10, tama iha 1999.

Processu sira-ne’e hatudu katak ASEAN kontinua haburas ho tempu no adapta ba realidade polítika no ekonomia rejiaun.

Timor-Leste nia viajen diferente tanba nia pedidu membru hahú iha 2011 no prosesu avaliasaun no preparasaun kontinua durante tinan barak antes hetan estatutu membru kompletu.

Ho entrada Timor-Leste iha 2025, ASEAN agora iha membru 11.

 

 

 

“nu’udar povu, nu’udar jovem, hau kontenti ita tama ona ASEAN hodi sai komunidade ida deit iha rejional ida,ne’e,Maibe kontenti deit sedauk to’o mai hau, hau sei orgullu wainhira ita nia governu kontinua dezemvolve rai Timor hodi bele moss ai hanesan nasaun Membru seluk. Dezemvolvimentu tenki lao, fasilidade publiku tenki harii barak tamba ita komunidade ASEAN ona, komunidade nasaun Membru seluk mos sei vizita ita, hodi halo mos investimentu iha Timor-Leste ne’e diak tamba bele loke kampu traballu, ne’e dezempregu sei sai problema bo’ot ba ita nia nasaun,” hateten Natalia Xavier, estudante UNTL, fakuldade  ekonomia ba VIPTV, Segunda (11/10,”iha Dili.

Nune’e Filipe  DaCosta Xavier nu’udar komunidade husu ba governu atu kria kondisaun oi-oin iha Dili nu’udar kapital nasaun, inklui atendementu transporte publiku, kria netik ba bus publiku hanesan Indonesia no nasaun Membru seluk, it ania mk kuitadu mikrolet  oan ne’,  fasilidade publiku ba turista tenki habarak liu tan, lae turista sira mai it ania nasaun  ne’e fila dehan it a nia rai ne’e ladun diak iha fasilidade publiku,” nia hteten.

Tinan ne’e Governu iha nia polítika no programa prepara ona orsamentu estadu kuaze USD250 to’o 300 miloens ba Timor-Leste nia preparasaun ba ASEAN summit 2029, inklui konstrui terminal pasanjeiru Aeroporto Internacional Presidenti Nicolau Lobatu no konstrui Internacional Convention Center (ICC) ne’ebe lansa on ania primeira pedra iha 20 Maiu 2026 liu ba momentu komemora tinan 24 loron restaurasaun independensia ba tinan 24 no sei remata obra ne’e iha tinan 2028.

 

 

 

 

Hafoin tinan ida Governu Timor-Leste ne’ebe lidera husi Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmao ho nia Vise Primeiru Ministru nain rua, Francisco Kalbuadi Lay ne’ebe Asumi Kargu ba Primeiru Vise PM no Ministru Koordenador Assuntu Ekonomia (MKAE) no Ministru Turismu no Ambiente(MTA  ho Mariano Assanami Sabino  Segundu Vise PM no Ministru Koordenador Assuntu Sosial (MKAS)no Ministru Dezemvolvimentu Rural no Habitasaun Komunitaria(MDRHK)  Nu’udar Membru nasaun ASEAN, Timor-Leste, kontinua tau prioridade servisu governu nianligadu ho servisu ASEAN, inklui oinsa Prepara Kapital Dili sai uma nasaun ba SimeiraA SEAN 2029, wainhira asumi Presidensian ASEAN nian.

Projetu infraestrutura mos hahu halao ona, inklui Konstrusaun foun Aeroporto Internasional Presidente Nokolau Lobato(AIPNL no Centro Convencoes Internacional Dili (CICD) ne’e sei harii iha area Porto Dili. Ba konstrusaun refere governu hatama ona proposta Orsamentu Jeral Estadu ba 2027 ho montante257, ne’e husi pakote orsamentu refere,  250 millhoes to’o 350 milhoes ba kapital dezenvolvimentu Infraestrutura fo prioridade ba asuntu ASEAN nian hodi responde ba Timor-Leste nia prontidaun sai uma nain iha Summit ASEAN nian iha tinan 2029.

“montante ba kapital dezenvolvimentu (infrastrutura) normalmente entre 250 millhoes to’o 350 milhoes tanba atu fo prioridade ba asuntu ASEAN nian hodi responde ba Timor-Leste nia prontidaun sai uma nain iha Summit ASEAN nian iha tinan 2029,” dehan Ministra Finansas SantinaCardoso  hafoin entrgapakote Orsamentu Jeral Estadu 2027 Governu nian ba Prezidente Parlamentu Nasionál (PPN), Maria Fernanda Lay iha 1 Outubru liu ba.

 

Hodi aselera dezemvolvimentu rai laran, Primeiru Xanana Gusmao ho nia Vice Primeiru Ministru Dahuluk nain rua  Francisco Kalbuadi Lay no Mariano Assanami Sabino halo vizita aServisu ba Thailandia hodi konvida investoe Thailandia sira mai Investe iha Timor Leste iha area oi-oin, especialmente iha setor ekonomia no Turizmu.

Hanesan nasaun foun iha família ASEAN, Timor-Leste nia dalan la’ós de’it kona-ba hetan rekonesimentu internasionál, maibé mós kona-ba oinsá atu transforma oportunidade sai rezultadu konkretu ba povu.

Depois de tinan ida nu’udar membru ASEAN, dezafiu boot ne’ebé hein mak asegura katak integrasaun rejionál lori benefísiu ba ekonomia nasionál, komérsiu, turizmu, edukasaun no kriasaun oportunidade servisu ba juventude Timor-Leste nian.

Iha tempu hanesan, preparasaun ba Prezidénsia ASEAN 2029 sai hanesan prova importante ba kapasidade nasaun nian. Dili sei presiza kontinua hadi’a infraestrutura, transporte, alojamentu, seguransa no servisu públiku, atu bele simu líder rejionál no delegasaun internasionál sira ho dignidade no profisionalizmu.

Maibé, susesu Summit ASEAN 2029 la bele sukat de’it husi eventu ne’ebé organiza ho di’ak. Susesu loos mak bainhira preparasaun ne’e kontribui ba dezenvolvimentu sustentavel, kria oportunidade ekonomia ba sidadaun no hametin Timor-Leste nia pozisaun iha rejiaun.

Husi nasaun foun ne’ebé hahú dalan integrasaun rejionál, Timor-Leste agora iha oportunidade atu hatudu nia kapasidade, kompromisu no identidade hanesan membru ASEAN. Ba Dili, tinan 2029 la’ós de’it loron atu simu mundu, maibé mós oportunidade atu hatudu katak Timor-Leste prontu atu kontribui ba futuru ASEAN ne’ebé forte, dame no prosperu.

ASEANCommunity; Vizaun ida, identidade ida, komunidade ida.

 

 

 

  • Share

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected !!