Dili, www.news-viptv.com – Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão subliña katak feto Timoroan sira iha kontribuisaun importante iha luta libertasaun nasionál to’o konstrusaun Estadu, no independénsia Timor-Leste la bele hakerek lahó rekoñese sira-nia korajen no sakrifísiu.
Iha komemorasaun Loron Nasionál Feto ba dala-50, Xanana husu atu valoriza istória feto eroína sira no garante katak feto jerasaun foun hetan oportunidade hanesan atu lidera no partisipa iha dezenvolvimentu nasionál.
Xefe Governu hato’o deklarasaun ne’e durante selebrasaun Loron Nasionál Feto ba dala-50, ne’ebé hala’o iha Sentru Konvensaun Dili (CCD), Caicoli, iha Sesta-feira, 6 Novembru 2026.
Iha ninia diskursu, Xanana Gusmão afirma katak istória luta libertasaun nasionál Timor-Leste sei la kompletu bainhira la rekoñese kontribuisaun feto sira iha rezisténsia armada, klandestina no diplomátika.
Durante luta ba independénsia, feto Timoroan sira enfrenta perigu, violénsia, prizaun no sakrifísiu hamutuk ho mane sira. Sira fó apoiu ba kombatente, lori informasaun, organiza komunikadu no hametin espíritu rezisténsia.
Primeiru-Ministru fó ezemplu kona-ba feto eroína Maria Tapó, ne’ebé tuir testemuñu istóriku mate iha luta iha loron 3 Novembru 1975.
Nia konsidera Maria Tapó nu’udar símbolu korajen no kompromisu ba liberdade, ne’ebé reprezenta feto barak iha aldeia, suku no foho sira, ne’ebé sira-nia kontribuisaun seidauk hetan rejistu kompletu iha istória ofisiál.
Xanana afirma katak independénsia Timor-Leste la hetan de’it hosi sakrifísiu mane sira, maibé mós hosi korajen, kontribuisaun no sakrifísiu feto Timoroan sira.
Tanba ne’e, sidadaun hotu iha responsabilidade atu rejista sira-nia istória, valoriza sira-nia kontribuisaun no garante katak jerasaun foun aprende hosi sira-nia ezemplu.
𝐈𝐭𝐚-𝐧𝐢𝐚 𝐞𝐫𝐨𝐢́𝐧𝐚, 𝐡𝐚𝐧𝐞𝐬𝐚𝐧 𝐬𝐚𝐮𝐝𝐨𝐳𝐚 𝐌𝐚𝐫𝐢𝐚 𝐓𝐚𝐩𝐨́, 𝐧𝐞’𝐞𝐛𝐞́ 𝐭𝐮𝐢𝐫 𝐭𝐞𝐬𝐭𝐞𝐦𝐮𝐧̃𝐮 𝐢𝐬𝐭𝐨́𝐫𝐢𝐤𝐮 𝐦𝐚𝐭𝐞 𝐢𝐡𝐚 𝐥𝐮𝐭𝐚 𝐢𝐡𝐚 𝐥𝐨𝐫𝐨𝐧 𝟑 𝐍𝐨𝐯𝐞𝐦𝐛𝐫𝐮 𝟏𝟗𝟕𝟓, 𝐬𝐚𝐢 𝐬𝐢́𝐦𝐛𝐨𝐥𝐮 𝐤𝐨𝐫𝐚𝐣𝐞𝐧 𝐧𝐨 𝐤𝐨𝐦𝐩𝐫𝐨𝐦𝐢𝐬𝐮 𝐛𝐚 𝐥𝐢𝐛𝐞𝐫𝐝𝐚𝐝𝐞. 𝐍𝐢𝐚 𝐫𝐞𝐩𝐫𝐞𝐳𝐞𝐧𝐭𝐚 𝐟𝐞𝐭𝐨 𝐛𝐚𝐫𝐚𝐤 𝐢𝐡𝐚 𝐚𝐥𝐝𝐞𝐢𝐚, 𝐬𝐮𝐤𝐮 𝐧𝐨 𝐟𝐨𝐡𝐨 𝐬𝐢𝐫𝐚, 𝐧𝐞’𝐞𝐛𝐞́ 𝐬𝐢𝐫𝐚-𝐧𝐢𝐚 𝐤𝐨𝐧𝐭𝐫𝐢𝐛𝐮𝐢𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐬𝐞𝐢𝐝𝐚𝐮𝐤 𝐡𝐞𝐭𝐚𝐧 𝐫𝐞𝐣𝐢𝐬𝐭𝐮 𝐤𝐨𝐦𝐩𝐥𝐞𝐭𝐮 𝐢𝐡𝐚 𝐢𝐬𝐭𝐨́𝐫𝐢𝐚 𝐨𝐟𝐢𝐬𝐢𝐚́𝐥”, PM Xanana rekoñese.
Maski Timor-Leste restaura independénsia iha 2002 no feto sira kontinua asume pozisaun importante iha konstrusaun Estadu, Xanana rekoñese katak progresu ne’ebé atinje ona seidauk sufisiente.
Feto sira, liuliu iha área rurál, kontinua enfrenta limitasaun iha asesu ba edukasaun, saúde, rai, kréditu no oportunidade ekonómika. Violénsia doméstika no violénsia bazeia ba jéneru mós kontinua sai ameasa ba seguransa no dignidade feto no labarik-feto sira.
Xanana Gusmão enfatiza katak luta ba independénsia mak luta atu ukun an rasik, enkuantu luta ba igualdade mak luta atu sidadaun hotu-hotu iha oportunidade no dignidade hanesan.
Nia afirma katak IX Governu Konstitusionál konsidera igualdade jéneru no inkluzaun sosiál nu’udar responsabilidade boot Governu tomak nian no parte importante husi konstrusaun Estadu no dezenvolvimentu sustentável.
Governu kontinua promove independénsia ekonómika feto nian, lideransa no partisipasaun iha prosesu tomada desizaun, asesu ba edukasaun, formasaun profisionál, oportunidade negósiu no protesaun ba sobrevivente violénsia.
“𝐇𝐚’𝐮 𝐡𝐚𝐤𝐚𝐫𝐚𝐤 𝐡𝐮𝐬𝐮 𝐛𝐚 𝐢𝐭𝐚 𝐡𝐨𝐭𝐮 𝐚𝐭𝐮 𝐤𝐨𝐧𝐭𝐢𝐧𝐮𝐚 𝐬𝐞𝐫𝐯𝐢𝐬𝐮 𝐡𝐚𝐦𝐮𝐭𝐮𝐤, 𝐟𝐞𝐭𝐨 𝐧𝐨 𝐦𝐚𝐧𝐞, 𝐚𝐭𝐮 𝐠𝐚𝐫𝐚𝐧𝐭𝐞 𝐤𝐚𝐭𝐚𝐤 𝐢𝐡𝐚 𝐭𝐢𝐧𝐚𝐧 𝟓𝟎 𝐭𝐮𝐢𝐫𝐦𝐚𝐢, 𝐓𝐢𝐦𝐨𝐫-𝐋𝐞𝐬𝐭𝐞 𝐬𝐚𝐢 𝐧𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐢𝐝𝐚 𝐧𝐞’𝐞𝐛𝐞́ 𝐢𝐠𝐮𝐚𝐥𝐝𝐚𝐝𝐞, 𝐣𝐮𝐬𝐭𝐢𝐬𝐚 𝐧𝐨 𝐢𝐧𝐤𝐥𝐮𝐳𝐚𝐮𝐧 𝐥𝐚’𝐨́𝐬 𝐝𝐞’𝐢𝐭 𝐤𝐨𝐦𝐩𝐫𝐨𝐦𝐢𝐬𝐮 𝐢𝐡𝐚 𝐝𝐨𝐤𝐮𝐦𝐞𝐧𝐭𝐮 𝐧𝐢𝐚 𝐥𝐚𝐫𝐚𝐧, 𝐦𝐚𝐢𝐛𝐞́ 𝐫𝐞𝐚𝐥𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐢𝐝𝐚 𝐢𝐡𝐚 𝐦𝐨𝐫𝐢𝐬 𝐬𝐢𝐝𝐚𝐝𝐚𝐮𝐧 𝐡𝐨𝐭𝐮-𝐡𝐨𝐭𝐮 𝐧𝐢𝐚𝐧”, dehanPM Xanana
Iha Orsamentu Jerál Estadu 2026, liuhosi sistema Gender Budget Marker, alokasaun públika ne’ebé klasifika ba objetivu igualdade jéneru no inkluzaun sosiál atinje besik US$481,1 millaun.
Governu mós kontinua implementa Planu Asaun Nasionál Kontra Violénsia Bazeia ba Jéneru (PAN-VBJ), hodi hametin Rede Referál no servisu ba sobrevivente sira, inklui asisténsia legál, apoiu psikososial, atendimentu saúde no uma mahon.
Iha área Feto, Pás no Seguransa, Governu hahú implementa Planu Asaun Nasionál Daruak ba Rezolusaun 1325, ba períodu 2024–2028, atu promove partisipasaun no lideransa feto iha prevensaun konflitu, prosesu dame no seguransa.
Iha área empoderamentu ekonómiku, Rede Nasionál ba Feto Tais (RSN) evolui hosi rede informál ba asosiasaun ne’ebé rejista legalmente, ho membru liu 1.600 husi munisípiu 14.
Liuhosi parseria entre Governu, UN Women, Timor Aid no Fundasaun Alola, plataforma merkadu ba feto soru tais konsege relata vendas akumuladas besik US$147.000 entre 2023 no 2025.
Rezultadu ne’e hatudu katak patrimóniu kulturál bele sai fonte rendimentu, empregu no independénsia ekonómika ba feto sira.
Xanana Gusmão subliña katak polítika no orsamentu sei la iha valór bainhira la transforma ba rezultadu konkretu ne’ebé povu bele sente iha sira-nia moris.
Tanba ne’e, nia husu atu hametin koordenasaun entre instituisaun Estadu nian, Parlamentu Nasionál, Tribunál, parseiru dezenvolvimentu, Nasoins Unidas, sosiedade sivíl, organizasaun feto no setór privadu.
Iha mensajen importante seluk, Primeiru-Ministru Xanana Gusmão afirma katak la iha tradisaun, kultura ka autoridade família nian ne’ebé bele justifika violénsia hasoru feto.
Nia husu atu mane sira sai parseiru ativu iha prosesu mudansa, hahú hosi família, eskola, Igreja no komunidade.
Xanana subliña katak sosiedade presiza harii bazeia ba respeitu mútu, igualdade no responsabilidade hamutuk.
Ba feto jerasaun foun sira, Xanana afirma katak sira mak na’in ba futuru Timor-Leste nian.
Nia enkoraja joven feto sira atu estuda ho determinasaun, dezenvolve koñesimentu no fiar ba sira-nia kapasidade. Ba joven feto sira iha munisípiu, suku no aldeia, nia husu atu la halakon mehi tanba pobreza, distánsia ka falta oportunidade.
Ba feto sira ne’ebé iha pozisaun lideransa, nia husu atu loke odamatan ba jerasaun foun no fahe koñesimentu ne’ebé sira hetan.
Enkuantu ba feto ho defisiénsia no feto iha komunidade remota, sira-nia direitu no aspirasaun tenke hetan oportunidade hanesan.
Nia hakarak haree Timor-Leste ida ne’ebé feto sira la’ós de’it simu benefísiu hosi dezenvolvimentu, maibé sai na’in, lider no protagonista iha dezenvolvimentu nasionál.
Iha parte seluk, Sekretária Estadu Igualdade, Elvina de Sousa Carvalho, afirma katak komemorasaun Loron Nasionál Feto ba dala-50 iha 2026 sai oportunidade atu fó omenajen ba luta, sakrifísiu no kontribuisaun feto Timoroan sira, hahú hosi tempu rezisténsia to’o prosesu konstrusaun no dezenvolvimentu Estadu.
Tuir dadus Sekretaria Estadu Igualdade, reprezentasaun feto iha Parlamentu Nasionál atinje 38%, ne’ebé konsidera aas iha rejiaun Sudeste Aziátiku (ASEAN).
Maski nune’e, reprezentasaun feto iha Governu hamutuk 19%, enkuantu feto ne’ebé povu hili diretamente atu sai xefe suku hamutuk 4%.
Iha administrasaun públika, reprezentasaun feto atinje 39,4%, enkuantu iha forsa traballu feto sira reprezenta 57%.
Iha konsellu administrasaun korporativu prinsipál, reprezentasaun feto hamutuk 34,6%.
Iha área edukasaun, feto reprezenta 41% hosi total profesór iha ensinu primáriu, 37,1% iha ensinu sekundáriu no 26,8% iha ensinu superiór.
Iha área saúde, feto reprezenta 32% hosi total médiku iha Timor-Leste. Maski feto sira fó kontribuisaun importante ba saúde públika, partisipasaun iha profisaun médika, espesializasaun no pozisaun lideransa presiza kontinua aumenta.
Enkuantu iha área enjeñaria no téknika, reprezentasaun feto menus hosi 30%.
Iha área seguransa no defeza, feto reprezenta 15% iha Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) no 12,83% iha Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL).
Iha área diplomásia, feto reprezenta 38% hosi funsionária iha karreira diplomátika, 27,3% iha kargu embaixadór no 42,7% iha pozisaun diretór-jerál no diretór-jerál adjuntu.
Dadus sira ne’e hatudu katak maski feto Timoroan sira hetan progresu iha reprezentasaun no partisipasaun iha instituisaun Estadu, sei iha nesesidade atu aumenta oportunidade iha edukasaun, lideransa, empregu no pozisaun estratéjika.
Komemorasaun Loron Nasionál Feto ba dala-50 iha tinan 2026 lori tema “Feto Timor-Leste: Selebra Tinan 50 Igualdade no Inkluzaun”, ho lema “Ami Feto Timor-Leste Sei La Rende, Sei Luta Nafatin To’o Atinje Igualdade no Inkluzaun”.
Komemorasaun prinsipál hala’o iha Bobonaro, iha loron 3 Novembru, no kontinua ho serimónia ofisiál no feira espozisaun iha Sentru Konvensaun Dili (CCD), iha loron 6 Novembru.
Selebrasaun ne’e hetan partisipasaun hosi reprezentante Governu, Parlamentu Nasionál, autoridade defeza no seguransa, estudante no korpu diplomátiku.
Iha remata ninia mensajen, Xanana Gusmão hato’o apelu ba feto no mane hotu atu kontinua servisu hamutuk hodi garante katak iha tinan 50 tuirmai, Timor-Leste sai nasaun ida ne’ebé igualdade, justisa no inkluzaun la’ós de’it kompromisu iha dokumentu, maibé sai realidade iha moris sidadaun hotu-hotu nian.
Primeiru-Ministru afirma katak liberdade no igualdade la mai ho fasilidade, maibé presiza korajen, unidade, solidariedade no kompromisu ne’ebé kontinua hosi jerasaun ida ba jerasaun seluk.
Fontes: Media GPM













